Deel 1: Fair Pay, Fair Practice en Filmwerkwijs
26 september 2026, Stadsschouwburg Utrecht, Nederlands Film Festival
Tijdens het eerste deel van de Focustalk Staat van de Sector op 26 september in de Stadsschouwburg Utrecht stonden de voortgang rond fair pay, fair practice en de eerste resultaten van Filmwerkwijs centraal. Wat is er de afgelopen jaren bereikt, hoe werken de gemaakte afspraken in de praktijk en wat is er nodig om ze duurzaam te verankeren?
De ochtend bouwde voort op de Filmpolitieke Bijeenkomst van de dag ervoor, waar de financierbaarheid van culturele audiovisuele producties centraal stond, met fair pay als structureel onderdeel. Moderator Ruurd Bierman leidde het gesprek. Richard Geukema (PPMC Economisch Advies) presenteerde de resultaten van het Veldonderzoek Filmfestivals, in opdracht van Platform ACCT. Later dit jaar volgen de resultaten van het onderzoek naar de meerkosten van fair pay, dat met steun van OCW wordt uitgevoerd. Daarna volgde een panel over fair pay, fair practice en de pilot Filmwerkwijs.
Meer inzicht in fair pay bij filmfestivals
Het onderzoek laat een pluriforme festivalsector zien. Filmfestivals doen veel meer dan alleen films vertonen: ze organiseren gesprekken, workshops, talentontwikkeling en educatie en trekken gezamenlijk bijna een miljoen bezoekers per jaar. Tegelijkertijd zijn er grote verschillen tussen festivals. De elf festivals die meerjarig door het Rijk of het Filmfonds worden ondersteund vormen numeriek de kleinste groep, maar zijn in omvang en bereik aanzienlijk groter. Meerjarige ondersteuning vormt daarmee een belangrijke basis voor de omvang en continuïteit van deze festivals.
- Veel bereikt, nog veel te doen. Ongeveer de helft van de festivals kent de fair-pay-richtlijnen en gebruikt ze. Het gezamenlijke, heldere kader wordt gewaardeerd en steeds vaker toegepast; de andere helft bereiken is de volgende stap.
- De uitdaging is vooral financieel. Personeel is bijna de helft van de kosten van een festival. Fair pay vraagt naar schatting bij meerjarig gesubsidieerde festivals veelal tot 25 procent meer personeelskosten, en bij de overige festivals vaak 26 procent of meer. Het gaat om schattingen die in het lopende onderzoek nog worden gevalideerd. Festivals werken bovendien volgens het ‘harmonicamodel’, waarbij een klein vast team rond het festival sterk opschaalt. Het overwerk tijdens het festival wordt meestal gecompenseerd. Structureel overwerk gedurende de rest van het jaar wordt nog niet altijd in tijd of geld gecompenseerd.
- Een gezamenlijke opgave. Een gezonde basis lukt alleen als iedereen samen optrekt: festivalmedewerkers, freelancers, werkverleners én financiers. Dan kunnen mensen passend naar inzet worden beloond, blijft talent behouden en is de sector aantrekkelijk voor nieuwe mensen. Festivals kunnen dan aan hun publiek een rijk en veelzijdig programma blijven bieden en aan films de zichtbaarheid die zij verdienen.Geukema benadrukte daarbij het belang van “het onzichtbare zo zichtbaar mogelijk maken”, zoals het onbetaalde overwerk, richting fondsen en overheden. Het volledige rapport verschijnt binnenkort.
Hij gaf festivals een concreet advies: stel met de tool van Filmwerkwijs je eigen fair-pay-begroting op en kijk daarbij ook naar het document over secundaire arbeidsvoorwaarden. Zo maak je zichtbaar wat er nodig is en kun je dat bij financiers onderbouwen. De cao Toneel en Dans, waarop de richtlijnen voor festivals zijn geënt, ligt volgens Richard Geukema nog altijd onder het gemiddelde in Nederland. Dit blijkt ook uit een benchmarkstudie die de NAPK heeft uitgevoerd. Zijn boodschap aan festivals: “Laat je niet verleiden als anderen zeggen: je hebt een veel te dure jas aangetrokken. Want dat is echt niet zo.”
Financiële zuurstof ontbreekt in de hele keten
Na de presentatie schoven Doreen Boonekamp (voorzitter Ketentafels, kwartiermaker Filmwerkwijs), Marjolijn Bronkhuyzen (NFF), Suzanne van Kordelaar (Dutch Screenwriters & Directors), Ivar Iding (Nederlandse Cinema Editors) aan bij Richard Geukema voor een panelgesprek over fair pay en fair practice.Wat voor festivals geldt, geldt ook voor film- en AV-producties. Het eerdere onderzoek van PPMC naar de meerkosten van fair pay bij film- en AV-productie, gepubliceerd in april 2025, liet achterstanden zien van gemiddeld 67 procent bij documentaires en gemiddeld 40 procent bij speelfilms. Doreen Boonekamp: “Er moet dus een grote inhaalslag gemaakt worden.” Ze vervolgde: er is extra financiële zuurstof nodig om zowel de stijgende materiële kosten te dragen als mensen goed te kunnen betalen.
De panelleden vertelden hoe dat in de praktijk uitpakt. Als budgetten niet meegroeien, wordt er met minder mensen en in minder dagen gewerkt. Dat verhoogt de werkdruk en gaat ten koste van de creativiteit en kwaliteit.“Wat je vooral ziet in het veld is dat mensen voor hetzelfde werk minder tijd krijgen. Je krijgt minder tijd om een idee te laten rijpen, om een creatievere oplossing te vinden.” — Ivar Iding
Suzanne van Kordelaar vulde aan:“Als er normaal gesproken een serie van acht afleveringen zou komen, komt er nu een van zes. Netto ga je er dus eigenlijk niet op vooruit.” Ze wees er ook op dat scenaristen soms nog tarieven van 25 jaar geleden krijgen, en dat het waardevol is dat de NPO en producenten de Ketentafelafspraken onderschrijven. Het panel was het erover eens dat fair pay en fair practice niet los te zien zijn van een gezonde financiële basis. Daarvoor moeten bestaande regelingen worden verbeterd en geïndexeerd, en publieke en private financiering beter worden gecombineerd, met het Filmfonds en de publieke omroep als aanjager richting private partijen. Daarnaast werd gewezen op het belang van het verkennen van een fiscale maatregel die past bij de Nederlandse situatie.
Filmwerkwijs positief ontvangen
Aan de Ketentafels voor Film/AV-productie en Filmfestivals hebben werkenden en werkverleners de afgelopen jaren samen fair-pay-richtlijnen ontwikkeld. Om deze afspraken breed in de sector toe te passen en duurzaam te borgen, is de pilot Filmwerkwijs gestart. Sinds 19 juni 2026 brengt Filmwerkwijs de richtlijnen digitaal bij elkaar: doorzoekbaar, met een rekentool, achtergrondinformatie, en bewust ‘mobile first’.
Een videoclip liet zien hoe Filmwerkwijs in de praktijk werkt met quotes van professionals op de set van Kimchi en Kroketten van regisseur Hyo Soon Kaag en op het kantoor van het Nederlands Film Festival. Professionals vertellen daarin wat de tool voor hen betekent.
“Zeker toen ik nieuw was, vond ik het super moeilijk om een fee te bepalen. En niemand gaf aan wat normaal was.” — uit de videoclip over Filmwerkwijs
De reacties in het panel waren onverdeeld positief. De afspraken verdwijnen niet in een kast, maar zijn in de praktijk bruikbaar. Voor starters is Filmwerkwijs een houvast bij het bepalen van hun tarief; ervaren makers gebruiken het om hun tarief te onderbouwen bij onderhandelingen. Festivals zetten de tools al in bij het aannemen van mensen, zowel in loondienst als freelance. Ook vanuit de zaal vertelde een festivalorganisator dat haar team ermee werkt.
Suzanne van Kordelaar benadrukte dat het platform ervoor zorgt dat de gemaakte afspraken zichtbaar en bruikbaar zijn. “Het gevaar is altijd dat zoiets ergens in een kast verdwijnt, of op internet in een Excel-document of een pdf die niemand meer inkijkt. Dit is een supertool waar je heel makkelijk doorheen gaat en die echt in de praktijk gebruikt kan worden.” Voor makers biedt het concrete ondersteuning in onderhandelingen, vulde Ivar Iding aan. Zij kunnen zich met de beschikbare informatie beter voorbereiden en hun tarief onderbouwen: “Nu heb je echt een onderbouwing waarmee je het gesprek aan kunt gaan en kunt zeggen: hierom, hierom en hierom wil ik graag dat bedrag.” Ook Marjolijn Bronkhuyzen gaf het belang van fair pay aan én de uitdaging om dit financieel mogelijk te maken: “Het is voor mij helemaal niet de vraag of we dit moeten doen. Je doet je werk, je wordt er gewoon voor betaald. De vraag is natuurlijk: hoe kunnen we het doen?”
De eerste cijfers van de pilot Filmwerkwijs onderstrepen de behoefte aan één plek waar de fair-pay-richtlijnen voor filmfestivals en film- en AV-productie te vinden, te begrijpen en toe te passen zijn: ruim 9.400 interacties in de eerste drie maanden, waarbij bezoekers gericht doorklikken naar de sectorafspraken en tools en vragen stellen. Bijna zes op de tien gebruikers komen via hun telefoon. Uit de testfase komen ook concrete verbeterpunten, zoals een Engelstalige versie. Als de pilot wordt vervolgd, kunnen deze worden opgepakt.
Van pilot naar sectorloket
Het gesprek liet zien dat de vraag in de sector verschuift: niet meer of fair pay en fair practice nodig zijn, maar hoe we ze samen waarmaken. Het gaat daarbij over meer dan het tarief: ook over hoe we met elkaar omgaan, met gedragscodes, veiligheidsprotocollen en vertrouwenspersonen.
De film- en AV-sector bestaat grotendeels uit kleine bedrijven en freelancers, en wordt projectmatig gefinancierd en georganiseerd. Er is geen grote werkgever of cao-structuur die afspraken vanzelf borgt. Juist daarom is een vaste ondersteuningsstructuur nodig: een plek waar je met vragen terecht kunt, die de afspraken levend houdt en de verdere professionalisering van de sector stimuleert. Vragen uit de zaal maakten dat concreet. Vanuit de zaal vertelt een eindredacteur documentaire dat starters soms horen dat er altijd wel iemand anders is die het voor minder doet. Doreen benadrukte dat de afspraken een ondergrens zijn, en noemde het een collectieve opgave: “Niet alleen van de opdrachtnemers, niet alleen van de opdrachtgevers. Het gaat ook om de financiers.”
Het is de bedoeling dat Filmwerkwijs daarom doorgroeit tot onafhankelijk sectorloket en aanspreekpunt voor werkenden, werkverleners, financiers en andere stakeholders in de sector. Om die stap te kunnen zetten staan voor de komende periode drie zaken centraal:
- Doorontwikkelen. De testfase van de website en digitale tools wordt geëvalueerd. Bij een vervolg van de pilot worden de verbeteringen die zijn verzameld verwerkt in een update van het platform. Daarnaast wordt onderzocht welke governance en financiering bij een duurzaam loket passen.
- Samenwerken. Filmwerkwijs verkent samenwerking met organisaties die ook werken aan professionalisering, zoals Cinemind, Vrouwen in Beeld, Film Forward, Kleur in Film en TV en Film For Future, om krachten te bundelen. Cinemind start bijvoorbeeld dit najaar samen met de Universiteit van Amsterdam een pilotonderzoek naar het mentale welzijn van werkenden in de Nederlandse filmsector. De sectorbrede enquête staat open van 1 november tot en met 1 december 2026.
- Afspraken levend houden. De Ketentafels komen minstens één keer per jaar bijeen om te kijken hoe de afspraken in de praktijk werken en waar bijsturing nodig is. De richtlijnen voor tarieven zijn bedoeld als ondergrens en worden jaarlijks geïndexeerd: ze bewegen mee met de cao voor het omroeppersoneel en de cao Toneel en Dans. Omdat de financiering van festivals en culturele AV-producties nog onvoldoende is meegegroeid met stijgende kosten, ligt de eerste prioriteit bij degenen die nu nog onder de afgesproken richtlijnen worden betaald. Signalen worden aan de Ketentafels besproken, zodat partijen gezamenlijk naar oplossingen kunnen zoeken. De kracht zit in het gezamenlijke commitment: iedereen neemt de afspraken mee naar de eigen achterban.
Meer weten, de tools gebruiken of een vraag stellen? Kijk op filmwerkwijs.nl
Bekijk hier de presentatie van Richard Geukema
Bekijk hier de videoclip van Filmwerkwijs:
🎥 Marijke Hoebee